Κατά τη δεκαετία του 1940

Κατά τη δεκαετία του 1940, η Ελλάδα μετατράπηκε σε ένα από τα πρώτα και πιο θερμά πεδία δοκιμασίας του Ψυχρού Πολέμου. Οι Μεγάλες Δυνάμεις (Μεγάλη Βρετανία, ΕΣΣΔ, ΗΠΑ) κινήθηκαν βάσει των δικών τους γεωπολιτικών συμφερόντων, συχνά εις βάρος της ελληνικής κυριαρχίας και σταθερότητας, τόσο στο προσκήνιο όσο και στο παρασκήνιο.

1. Μεγάλη Βρετανία: Η επιβολή της σφαίρας επιρροής

Η Βρετανία θεωρούσε ανέκαθεν την Ελλάδα ζωτικό κομμάτι για τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου και των θαλάσσιων δρόμων προς το Σουέζ.

• Στο Παρασκήνιο:

• Η «Συμφωνία των Ποσοστών» (Οκτώβριος 1944): Σε μια μυστική συνάντηση στη Μόσχα, ο Ουίνστον Τσώρτσιλ και ο Ιωσήφ Στάλιν «μοίρασαν» τα Βαλκάνια σε μια χαρτοπετσέτα. Η Ελλάδα εκχωρήθηκε κατά 90% στη βρετανική σφαίρα επιρροής. Η ελληνική πολιτική ηγεσία και το αντιστασιακό κίνημα αγνοούσαν πλήρως ότι η μοίρα της χώρας είχε ήδη προδιαγραφεί ερημήν τους.

• Διχασμός της Αντίστασης: Κατά την Κατοχή, οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες (SOE) ενίσχυαν επιλεκτικά διάφορες αντιστασιακές οργανώσεις με σκοπό να ελέγξουν το μεταπολεμικό σκηνικό και να αποτρέψουν την επικράτηση του αριστερού ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.

• Φανερά:

• Στρατιωτική Επέμβαση (Δεκεμβριανά 1944): Μετά την απελευθέρωση, οι Βρετανοί παρενέβησαν ανοιχτά με στρατιωτικές δυνάμεις υπό τον στρατηγό Ρόναλντ Σκόμπι. Συγκρούστηκαν ένοπλα στους δρόμους της Αθήνας με τον ΕΛΑΣ για να διατηρήσουν την κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου, μεταφέροντας δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες από το μέτωπο της Ιταλίας.

2. Σοβιετική Ένωση (ΕΣΣΔ): Η στρατηγική της σιωπής και της εγκατάλειψης

Η Μόσχα χρησιμοποίησε την Ελλάδα ως γεωπολιτικό «διαπραγματευτικό χαρτί» προκειμένου να εξασφαλίσει τον απόλυτο έλεγχο των χωρών που τη συνόρευαν (Ρουμανία, Βουλγαρία, Πολωνία).

• Στο Παρασκήνιο:

• Τήρηση των συμφωνηθέντων με τη Δύση: Ο Στάλιν σεβάστηκε απόλυτα τη «Συμφωνία των Ποσοστών». Κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών (1944), η Σοβιετική Ένωση κράτησε απόλυτη σιωπή, δεν πρόσφερε καμία βοήθεια ή διπλωματική κάλυψη στο ΕΑΜ, ενώ

πίεσε και τον Τίτο να μην αναμειχθεί.

Αποποίηση του Εμφυλίου: Ακόμα και κατά τον Ελληνικό Εμφύλιο (1946–1949), η ΕΣΣΔ απέφευγε την ανοιχτή εμπλοκή ή την αποστολή σοβαρής στρατιωτικής βοήθειας, καθώς ο Στάλιν δεν επιθυμούσε μια πρόωρη παγκόσμια σύρραξη με τις ΗΠΑ για μια χώρα που είχε ήδη «παραχωρήσει» στη Δύση.

Φανερά:

Διπλωματική τυπικότητα: Δημόσια, η σοβιετική προπαγάνδα κατήγγειλε τη βρετανική «ιμπεριαλιστική» επέμβαση στην Ελλάδα, αλλά στην πράξη η Μόσχα αναγνώρισε τις ελεγχόμενες από τη Βρετανία ελληνικές κυβερνήσεις και έστειλε πρεσβευτή στην Αθήνα.

3. Ηνωμένες Πολιτείες (ΗΠΑ): Η οικονομική και στρατιωτική κηδεμονία

Οι ΗΠΑ εισήλθαν δυναμικά στο ελληνικό προσκήνιο το 1947, όταν η οικονομικά εξαντλημένη Μεγάλη Βρετανία δήλωσε αδυναμία να συνεχίσει να στηρίζει το ελληνικό κράτος.

Στο Παρασκήνιο:

Το «Μακρύ Τηλεγράφημα» και η Ανάσχεση: Η Ουάσιγκτον, υιοθετώντας το δόγμα της «ανάσχεσης» (containment) του κομμουνισμού, σχεδίασε την πλήρη αναδιοργάνωση του ελληνικού κράτους, του στρατού και της οικονομίας, τοποθετώντας Αμερικανούς συμβούλους σε καίρια υπουργεία και ελέγχοντας πλήρως τις αποφάσεις των ελληνικών κυβερνήσεων.

Φανερά:

Το Δόγμα Τρούμαν (Μάρτιος 1947): Ο πρόεδρος Χάρι Τρούμαν εξήγγειλε δημόσια ένα τεράστιο πακέτο οικονομικής και στρατιωτικής βοήθειας (ύψους 400 εκατομμυρίων δολαρίων για Ελλάδα και Τουρκία). Στόχος ήταν να αποτραπεί η ένταξη της Ελλάδας στο σοβιετικό μπλοκ.

Στρατιωτική διοίκηση στον Εμφύλιο: Οι ΗΠΑ έστειλαν στην Ελλάδα τη Στρατιωτική Αποστολή (USMILAT) υπό τον στρατηγό Τζέιμς Βαν Φλιτ. Οι Αμερικανοί ανέλαβαν τον σχεδιασμό των επιχειρήσεων του Εθνικού Στρατού κατά του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ), προμηθεύοντας τον στρατό με σύγχρονο οπλισμό (όπως οι βόμβες ναπάλμ που χρησιμοποιήθηκαν στον Γράμμο και το Βίτσι).Εμμανουέλα Σχοινοπλοκάκη